تبلیغات
iranian-boys - مرثیه خوانی در ایران
iranian-boys
آن چنان به ایران علاقه مندم که حتی تمام بهشت را با یک وجب از خاک ایران عوض نمی کنم. «عارف قزوینی»
نوشته شده در تاریخ دوشنبه 19 بهمن 1388 توسط کوروش هخامنشی | نظرات ()
 

ریشه مرثیه‌سرایی و منقبت‌خوانی محرم را باید در فرهنگ ایرانی جست‌وجو كرد. شاهنامه‌خوانی و پرده‌خوانی که ریشه در فرهنگ ایرانی دارد، در دوره قاجار زمینه‌ای برای نوحه‌خوانی و ذكر مصیبت در محرم را فراهم كرد.

 

در فرهنگ ایرانی نخستین و روشن‌ترین سند عزاداری ثبت شده سوگ سیاوش است. بنابراین آن چه در تاریخ بخارای نرشخی آمده نقل است كه: مردم بخارا را در كشتن سیاووش نوحه‌هاست چنانكه در همه ولایت‌ها معروف است و مطروبان آن‌را سرود ساخته‌اند و قوالان آن را گریستن مغان خوانند و این سخن زیادت از سه هزار سالست.

و در جایی دیگر ذكر بخارا در شرح جنگ كیخسرو می‌نویسد:

اهل بخارا بر كشتن سیاوش سرودهای عجبست و مطربان آن را كین سیاووش گویند، و محمدبن‌جعفر گوید كه از این تاریخ سه هزار سال است.

به غیر از نقل‌قول نرشخی در نقش‌های دیواری كه در نزدیك سمرقند كشف شده سوگواری را نشان می‌دهد كه ظاهراً بر سوگ سیاووش است. دراین تصویر یك عماری باز است و سیاووش و شبیه او برآن خفته و مردم بر سر روی خود می‌كوبند.

 

اولین سوگواری برای امام حسین پس از شهادت ایشان توسط اهل بیت و علویان در مدینه و به فاصله چند سال پس از شهادت ایشان برگزار شد. این عزاداری بر اساس شهادت منابع پس از سال 65 وقیام علویان به رهبری مختار (که بیشترین شمار لشکریان وی را ایرانیان تشکیل می‌دادند) در خونخواهی شهدای كربلا بوده است.

 

اما ریشه عزاداری برای امام حسین (ع) در ایران به طور مشخص در دوره پادشاهی احمد معزالدین آل بویه رواج یافت.

پیش از آل‌بویه (دیلمیان) شیعیان و علویان دور هم جمع می‌شدند و سوگواری می‌كردند، لباس سیاه می‌پوشیدند و پارچه‌های سیاه را به نشانه عزاداری بردر خانه‌ها می‌آویختند. امام صادق (ع) در عاشورا وتاسوعا در خانه می‌ماندند و نزدیكان برای عرض تسلیت نزد او می‌رفتند. اما این مراسم به علت عدم پشتوانه محكم و فشار دستگاه حاكمه در نقاط مختلف به صورت پراكنده برگزار می‌شد.

این فشار از سوی خلفای عباسی روزبه‌روز بیشتر می‌شد، به‌طوری كه در زمان خلافت متوكل عباسی حرم مطهر امام حسین در كربلا بدست لشکریان ترک وی ویران شد. متوكل دستور به تخریب حرم امام حسین داد و بر روی تمام مزارات كربلا آب جاری كرد.

 

آل بویه نخستین حكومت ایرانی بود كه دارای اقتدار شد.

این حكومت شیعی پس از استقرار عزاداری محرم را به صورت نهادینه در آوردند. دراین دوران هرساله محرم عزاداری‌های مفصلی برگزار می‌شد.

این مراسم در محله كرخ بغداد كه مركز شیعیان بود با شكوه بیشتری برگزار می‌شد. قم، كاشان، سبزوار، اوه و ساوه نیز كه مركز شیعیان بود در هنگام عزاداری تعطیل رسمی می‌شدند و در اماكن مذهبی به عزاداری می‌پرداختند.

سنت آب و شربت دادن از آن زمان پایه‌گذاری شد. عزاداران كوچه‌ها را سیاه‌پوش می‌كردند و نوحه‌خوانی می‌كردند؛ اما رسم حمل علم كتل در عزاداری‌های این دوران دیده نمی‌شود.

این كثیر شامی در تاریخ خود می‌نویسد:

معزالدوله در بغداد در دهه اول محرم فرمان داد تمامی بازارهای بغداد بسته و سیاه عزا پوشیدند وبه تعزیه سیدالشهدا پرداختند. چون این قاعده در بغداد رسم نبود بنابراین علمای اهل سنت آنرا بدعتی بزرگ دانستند و چون بر معزالدوله دستی نداشتند چاره بر تسلیم آن نداشتند.پس از آن هر ساله تا انقراض دولت دیالمه شیعیان در ده روز اول محرم در جمیع بلاد رسم تعزیه به جای می‌اوردند و در بغداد تا اوایل دولت سلجوقی برقرار بود.

 

عزاداری سیدالشهدا با سقوط دولت آل‌بویه تعطیل و به صورت مخفی برگزار می‌شد. تا پایان دوره تیموری كمتر در منابع خبر از برگزاری عزاداری به چشم می‌خورد. در دوره تیموریان، كتاب روضه الشهدا توسط ملا محمد واعظ كاشفی نوشته شد. دراین دوره و در هرات كه پایتخت این حكومت بوده دوباره از دوره سلطان حسین بایقرا آخرین پادشاه تیموری مراسمی برگزار شد.

تیموریان تا حدودی به شیعیان آزادی عمل دادند. روضه‌الشهدا مهمترین منبع عزاداری‌ها است، به‌طوری‌كه در دوره قاجار گویندگان مراسم عزاداری به واسطه خواندن روضه الشهدا به روضه‌خوان مشهور شدند واین اصطلاح باقی ماند.

 

با به قدرت رسیدن دولت صفویه در ایران و رسمیت بخشبده شدن به مذهب شیعه به‌عنوان مذهب رسمی ایرانیان عزاداری‌های اهل بیت بخصوص امام حسین دارای اهمیت بیشتری شد. در دوران صفویه عزاداری‌ها به مناطق باز كشانده شد. در این دوره در همه ایران بخصوص مناطق شیعی چون قم و كاشان مراسم با شكوه بیشتری برگزار می‌شد. اما برگزاری با شكوه عزاداری رقابت‌هایی را در محله‌ها وشهرها به دنبال داشت، هر محله‌ای می‌كوشید با شیوه خاص و باشكوه‌ترین مراسم را برگزار كند و برتری و مفاخره آمیز خود را اثبات كند.

تاکید بر همسر ایرانی امام حسین (ع) یعنی شهربانو دختر یزدگرد سوم نیز از قرن سوم هجری به بعد نیز در گرایش ایرانیان به عزاداری نقش داشته است.

 

اما با این حال بیشترین سنت‌های عزاداری در دوره قاجار شكل یا تقویت گرفت. بیشتر سنت‌های عزاداری امروزی از دوره قاجاریه باقی مانده است، برای نخستین بار پایگاه‌های عزاداری‌ها به حسینه‌ تبدیل شد. پیش از آین در این ساختمانی به نام حسینیه وجود نداشت.

ناصرالدین شاه تكیه دولت را برای برگزاری مراسم محرم و تعزیه خوانی بنا نهاد و هنر تعزیه كه از دوره صفویه پا گرفته و در دوره زندیه شكل گرفته بود در این دوران قوام یافت. منقبت‌خوانی، حمل علم و كتل نیز در این دوره رسم شد.

 

این مراسم هر ساله با آیین‌های ویژه از سوی مردم و بخصوص حكومت برگزار می شد. اگرچه در این میان رسوم ناپسندی چون قمه‌زنی وآزار بدن نیز مرسوم وبه شدت انجام می‌شد.

خودآزاری و قمه‌زنی كه تا دوران قاجار نمونه‌ای از آن هرگز مشاهده نشده بود، ریشه در سنت‌های "استپی" اقوامی وحشی و مهاجمی دارد كه از استپ‌های آسیای صغیر به ایران امدند. پیشوایان دینی، حتی عزاداری برای نزدیكترین افراد خانواده را اگر خراشی به صورت وارد شود، را مكروه می‌دانند. به همین علت بسیاری از علمای دینی به شدت با آن مخالفت می‌كردند.